Cây Thổ phục linh còn được gọi là cây Khúc khắc, là một loài cây dây leo có nguồn gốc từ Châu Á. Cây Thổ phục linh có thân mềm và không có gai, thường leo bám vào các cây cối xung quanh để phát triển. Ngoài việc được sử dụng trong y học truyền thống với nhiều tác dụng đáng kinh ngạc, Thổ phục linh cũng có thể được dùng để ngâm rượu và làm các sản phẩm hữu ích khác. Cùng Khu Vườn Xanh khám phá thêm về loại cây dược liệu quý giá của dân gian Việt Nam ngay trong bài viết dưới đây!
Thổ phục linh là gì?
Thổ phục linh còn có tên gọi khác như dây khum, Khúc khắc, hồng thổ linh, sơn trư phấn, sơn kỳ lương hay linh phạn đoàn. Đây là một loài cây leo có thân mềm và không gai, có tên khoa học là Smilax glabra Roxb Kim cang (Smilacaceae).
Cây Thổ phục linh phân bố rộng rãi ở các nước có khí hậu nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới trong khu vực Châu Á, bao gồm Trung Quốc, Thái Lan, Ấn Độ, và Việt Nam.
Đặc điểm của cây Thổ Phục Linh
Tại Việt Nam, Thổ phục linh chủ yếu ở các vùng có địa hình núi rừng, thung lũng hoặc trung du trong cả ba miền, như Lạng Sơn, Nghệ An và Khánh Hòa. Cây Thổ phục linh có những đặc điểm hình thái nổi bật sau đây:
- Thân cây Thổ Phục Linh: Là dạng cây dây leo, thân mềm và không có gai. Cây có tuổi thọ lâu năm.
- Lá Khúc khắc: Có hình trứng hoặc bầu dục, đầu nhọn và mọc so le nhau. Mặt trên của lá màu xanh nhẵn bóng, còn mặt dưới có màu xanh nhạt hơn và có lớp màu trắng giống như phấn phủ bên ngoài. Cuống lá có hình trái tim phía dưới.
- Hoa Khúc khắc: Thường nở vào mùa xuân và mùa hè, mọc thành cụm ở kẽ lá, có màu hồng với một số bông điểm màu chấm đỏ.
- Quả và hạt: Có hình tròn, nhỏ, mọc thành từng chùm. Khi chưa chín, quả có màu xanh, sau đó chuyển dần sang màu tím, đỏ và khi chín sẽ có màu đen. Phía bên trong quả có hạt hình trứng, mỗi quả chứa từ 2 đến 4 hạt.
- Thân rễ Thổ Phục Linh: Đây là bộ phận được sử dụng làm thuốc, có tính chất cứng và có hình trụ dẹt hoặc một khối kích thước dài ngắn không đều nhau. Bề mặt ngoài củ có màu nâu, lồi lõm không đều và có thể có vẩy.
Thổ phục linh (Khúc khắc) có mấy loại?
Như đã nói ở trên, Thổ phục linh còn được gọi là Khúc Khắc, nếu bạn nghe tới 2 cái tên này thì chắc chắn rằng chúng cùng một loại cây. Tuy nhiên trong chi Khúc Khắc có nhiều loài cây có tác dụng tương tự nhau, chúng khác biệt ở một số hình thái lá. Dưới đây có 6 loài phổ biến ở Việt Nam mà chúng tôi muốn chia sẻ cùng bạn như sau:
Khúc khắc lá dài
Khúc khắc lá dài có tên hoa học là Smilax glabra, là loại cây thân leo mềm, không gai, có lá hình Oval dài, gốc hơi hình tim, mọc so le. Hoa màu hồng hoặc có điểm chấm đỏ, có phân biệt hoa đực và hoa cái trên cây, quả hình tròn, khi chín có màu đen, có 2-4 hạt.
Khúc khắc lá trái táo
Loại thứ hai chính là Khúc khắc lá trái táo, có tên khoa học là Smilax anceps. Đây là một loại dây leo không gai, mặt lá căng bóng, lá hình tròn với đuôi lá hợp vào thành hình trái táo, màu xanh lá chuối.
Khúc khắc lá khoai
Cây Khúc khắc lá khoai là loại cây dây leo không gai, có tên khoa học là Smilax aristolochiifolia. Đặc điểm nổi bật của loại cây này lá có hình bạnh vè gần cuống, thuôn nhỏ dài ở đuôi, mỏng màu xanh lục nhìn như lá của cây khoai lang và hoa mọc ở nách lá
Khúc khắc lá trái tim
Khác một chút với 2 loại ở trên, cây Khúc khắc lá trái tim có tên khoa học là Smilax aspera. Cây mang đặc điểm là thân leo có gai, lá hình trái tim thuôn nhọn ở đuôi lá, trơn nhẵn màu xanh đậm, hoa của chúng có cuống dài và hoa màu trắng.
Khúc khắc lá lốt
Khúc khắc lá lốt Smilax azorica cũng dễ dàng nhận biết thông qua hình thái lá giống cây lá lốt hoặc cây trầu không. Loại cây này là dây leo không gai, lá có hình và gân như lá lốt, lá mọc cách và 2 mép lá úp vào nhau, có màu đỏ nhạt khi non và xanh lúc già.
Khúc khắc thân lùn
Loại cuối cùng Khúc khắc thân lùn dễ nhận biết hơn với tên khoa học là Smilax biltmoreana, thuộc nhóm cây bụi nhỏ sống trong tán lá rừng, thân lùn chỉ cao từ 30-40 cm, lá mỏng màu xanh lục nhạt, hình tim hơi bầu đuôi lá nhọn, mọc sát nhau hình rẻ quạt nhìn từ trên xuống.
Thành phần hóa học của vị thuốc Thổ phục linh
Trong Thổ phục linh có chứa các thành phần hóa học như chất nhựa, tamin,bêta-sitosterol, tinh dầu, sitosterol, tinh bột và các dẫn xuất flavonoid như isoengeletin, engeletin, isoastilbin, neoastilbin, astilbin...
Theo nghiên cứu mới đây, các nhà khoa học phát hiện thấy ở các bộ phận của lá và ngọn non cây Thổ Phục Linh có chứa nước, protein, glucid, chất xơ, chất tro, vitamin C, caroten… và nhiều dưỡng chất khác có lợi cho sức khỏe con người
Thổ phục linh có tác dụng gì?
Thổ phục linh là loại cây dược liệu quý giá của dân gian Việt Nam không chỉ được khẳng định bởi Đông Y mà còn chứng minh rõ ràng qua các tài liệu khoa học Tây Y với những công dụng sau đây:
Thổ phục linh trị bệnh gì?
Trong Đông y, Thổ phục linh được xem là có vị ngọt nhẹ và tính bình quân, quy vào kinh can và vị. Cây này có công dụng giải độc, trừ phong thấp và làm mạnh gân cốt rất hiệu quả. Chúng được sử dụng để điều trị các chứng đau nhức xương khớp, phong thấp, chứng cước khí (chân tay phù nề đau nhức), co rút gân cơ, nhức mỏi cơ, mụn nhọt, mẩn ngứa, đau bụng kinh, ngộ độc thủy ngân, mày đay và nhiều bệnh khác.
Các nghiên cứu thực nghiệm cũng đã chứng minh rằng cây Khúc khắc có tác dụng giải độc, giảm đau, chống viêm, và tăng cường sức mạnh gân cốt, giúp chữa trị đau xương khớp hiệu quả. Do đó chúng luôn nằm trong danh sách ưu tiên các cây thuốc Nam tốt cho sức khỏe người Việt
Tác dụng của Thổ phục linh ngâm rượu
Thổ phục linh là một loại cây dược liệu, thường được sử dụng dưới dạng sắc uống hoặc ngâm rượu vì có nhiều tác dụng tốt cho sức khỏe. Thổ phục linh khi ngâm rượu sẽ giúp cơ thể thanh nhiệt, giải độc và kích thích tiết mồ hôi. Rượu Thổ phục linh còn hỗ trợ trong việc điều trị nhiều bệnh như phong tê thấp, đau nhức gân xương, xương khớp, tê buốt và thoái hóa xương khớp.
Ngoài ra, nó còn có tác dụng chữa bệnh vẩy nến, mụn nhọt, rôm sảy, nước ăn chân, u nang buồng trứng, viêm bàng quang và đau bụng kinh. Thổ phục linh cũng được dùng hỗ trợ trong việc điều trị đau dây thần kinh tọa và một số loại ung thư như u bàng quang và u hạch.
Sản phẩm từ cây Thổ phục linh
Nhờ những đặc tính ưu việt của loài cây này, Thổ Phục linh đã được sử dụng như một vị thuốc hay thực phẩm chức năng hỗ trợ chăm sóc sức khỏe đa dạng với nhiều sản phẩm từ nguyên bản dùng trực tiếp tới chế biến sẵn bằng công nghệ hiện đại nổi bật như:
Củ Khúc khắc tươi
Củ Thổ phục linh được thu hoạch tươi từ cây, sau đó được làm sạch và sơ chế để sử dụng trực tiếp hoặc chế biến thành các sản phẩm khác. Loại này nên dùng tươi hoặc bảo quản cẩn thận, nếu để lâu sẽ không giữ được hương vị như ban đầu
Thổ phục linh khô
Củ Thổ phục linh sau khi thu hoạch tươi, chúng được đem đi sấy khô để bảo quản lâu dài. Bạn có thể giữ nguyên củ sấy khô hoặc cắt thành từng miếng nhỏ để dễ dàng bảo quản và sử dụng.
Nước uống Thổ phục linh
Dưới công nghệ hiện đại và phương pháp chế biến tiên tiến hiện nay, củ Thổ phục linh được sử dụng điều chế ra nước uống Thổ phục linh đóng chai bán sẵn, một loại nước uống thảo dược có vị ngọt thanh và có tác dụng thanh nhiệt, giải độc cơ thể. Sản phẩm có bán sẵn trên thị trường và các hiệu thuốc trên toàn quốc, tuy nhiên lưu ý sản phẩm chỉ dành cho người trên 2 tuổi.
Cao Thổ phục linh
Sản phẩm nổi bật sau cùng đó là cao Thổ phục linh, là một dạng chiết xuất đặc biệt từ củ cây, được sử dụng trong y học cổ truyền và hiện đại với tác dụng hỗ trợ điều trị nhiều bệnh liên quan đến cơ xương và khớp. Sản phẩm được nấu cao tinh chất, có thể bảo quản và sử dụng trong một thời gian dài mà vẫn giữ được hương vị đặc trưng
Rượu Thổ phục linh
Ngoài các sản phẩm dùng tươi và khô, cây Thổ phục linh không chỉ được sử dụng như một vị thuốc trong các bài thuốc hỗ trợ, mà còn có thể được dùng theo cách độc vị khác, đó là ngâm rượu. Rượu Thổ phục linh có hương vị chát đặc trưng, nếu chưa từng sử dụng rượu dược liệu hoặc chưa quen thì có thể cảm thấy khó chịu khi sử dụng.
Cách trồng và chăm sóc cây Thổ Phục linh
- Thời vụ trồng: Cây có thể trồng quanh năm, tuy nhiên thích hợp nhất là vào vụ xuân hoặc vụ thu. Nên chọn ngày trồng khi thời tiết râm mát hoặc có mưa nhỏ.
- Chọn và làm đất: Chọn nơi có đất tơi xốp, tầng đất dày trên 1m, ít chua. Có thể trồng dưới tán rừng hoặc khu vực đất đã phục hồi. Đào hố trồng với kích thước 30x30x30cm.
- Cách nhân giống:
- Nhân giống bằng hạt: Thu hái quả chín, chà sạch lớp vỏ và ngâm hạt trong nước ấm khoảng 4-6 tiếng trước khi gieo.
- Nhân giống bằng hom thân: Lấy hom từ cây mẹ 2-5 tuổi, cắt thành đoạn dài 20-30cm, mỗi đoạn có 2-4 mắt chồi. Đem giâm vào đất và tưới đủ ẩm.
- Kỹ thuật trồng: Gieo hạt hoặc giâm hom thân theo rạch, cách nhau 10-15cm, sâu khoảng 5-6cm. Lấp đất kín quanh hạt hoặc hom thân. Đổ rơm rạ phủ kín mặt rạch, tưới nước đủ ẩm và giữ ẩm cho đến khi cây mọc hoặc hom nảy chồi. Độ tàn che dao động từ 0,4-0,5, đảm bảo cây có chỗ để bám leo lên hoặc tạo giàn để hỗ trợ cây phát triển.
- Chăm sóc: Phát dọn cỏ xung quanh gốc cây để hạn chế bị hút mất chất dinh dưỡng. Điều chỉnh độ tàn che cho cây, dao động từ 0,4-0,5 để tạo điều kiện thuận lợi cho cây leo lên. Chăm sóc và tưới nước đều đặn để cây phát triển mạnh mẽ.
- Thu hoạch và sơ chế: Thu hoạch sau 3-4 năm trồng khi cây đạt đủ tiêu chuẩn. Đào lấy thân rễ, rửa sạch, loại bỏ thân cành và rễ nhỏ, sau đó thái mỏng và phơi khô để sử dụng.
Thổ phục linh giá bao nhiêu và mua ở đâu?
Về giá bán Thổ phục linh cũng phụ thuộc vào hình thức sản phẩm (củ tươi, khô, rượu, cao, nước uống) và chất lượng của sản phẩm. Tại Việt Nam, giá củ Khúc khắc tươi thường dao động từ vài chục nghìn đến vài trăm nghìn đồng mỗi kg. Còn đối với sản phẩm như rượu Thổ phục linh, cao Thổ phục linh, nước uống Thổ phục linh thì giá cả sẽ cao hơn tùy thuộc vào dung tích và nồng độ.
Thường thì Thổ phục linh được bày bán ở các cửa hàng thuốc hoặc cửa hàng dược liệu truyền thống, cũng như các cửa hàng thực phẩm chức năng hoặc trung tâm y học thảo dược.
Bài viết trên đây cũng đã tổng hợp đầy đủ, chi tiết về loại thảo dược Thổ phục linh hay còn gọi là cây Khúc khắc quý hiếm. Đừng quên nhấn Like, Share theo dõi Khu Vườn Xanh mỗi ngày để khám phá được nhiều loại dược liệu quý hiếm, các loài hoa và cây cảnh khác bạn nhé!
