Cây Lúa là giống cây nông nghiệp được trồng phổ biến ở Việt Nam và một số quốc gia có nền nông nghiệp lúa nước, cung cấp nguồn lương thực chính cho người dân trong nước và xuất khẩu. Hiện nay Việt Nam cũng là một trong số những quốc gia xuất khẩu lúa gạo hàng đầu trong khu vực Châu Á. Hãy cùng Khu Vườn Xanh tìm hiểu về nguồn gốc, đặc điểm, phân loại và vai trò của lúa gạo trong sản xuất nông nghiệp và đảm bảo an ninh lương thực qua bài viết dưới đây nhé.
Giới thiệu về cây Lúa
Cây Lúa là một trong năm loại cây lương thực quan trọng bậc nhất của thế giới. Ở Việt Nam chúng là cây lương thực chính, được dùng hàng ngày trong cuộc sống của người dân và có vai trò đặc biệt trong ngành xuất khẩu lúa gạo và an ninh lương thực. Cây Lúa được trồng ở nhiều vùng khác nhau, trong đó có hai vùng lớn nhất là vùng Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu Long.
Nguồn gốc cây Lúa
Theo nhiều nghiên cứu, nguồn gốc của cây Lúa xuất pháp từ khu vực Châu Á và Châu Phi, đặc biệt là từ các vùng của nước Việt Nam, Trung Quốc, Thái Lan, Indonesia,... Người ta phát hiện ra những dấu vết trồng cây Lúa từ hơn 10.000 năm trước ở khu vực này.
Đây cũng chính là lý do giúp cho các quốc gia như Việt Nam, Thái Lan, Indonesia,... trở thành nước có sản lượng Lúa gạo xuất khẩu hàng đầu trên thế giới hiện nay. Cùng với đó sản lượng, chất lượng gạo xuất khẩu của các quốc gia này cũng được đánh giá rất cao so với nhiều vùng khác trên thế giới.
Đặc điểm của cây Lúa
Cây Lúa có tên khoa học là Oryza sativa, một loại cây thân thảo thuộc họ Lúa (Poaceae), trồng chủ yếu ở các nước có khí hậu cận nhiệt và nhiệt đới. Cây Lúa là loài thực vật vô cùng quen thuộc trong đời sống của người dân, chúng sở hữu những đặc điểm vô cùng nổi bật, dễ nhận biết như:
- Phần rễ: Cây Lúa có hệ rễ hình sợi, mọc theo chùm thành một mạng lưới đâm sâu trong đất. Hệ rễ giúp cây hấp thụ nước và chất dinh dưỡng từ đất, cung cấp cho cây đủ lượng nước và chất dinh dưỡng cần thiết để phát triển.
- Phần thân: Thân của cây Lúa là một cây thân thảo nhỏ, có chiều cao từ 50 – 90cm. Thân có kích thước nhỏ và khá mềm, được tạo thành từ các cuống lá mọc ra từ gốc cây. Cây Lúa không có thân cứng cáp như các loại cây khác.
- Lá Lúa: Lá của cây Lúa có hình dạng dẹp và hẹp, dài khoảng 20-50 cm và rộng khoảng 2-3 cm. Lá của cây Lúa có màu xanh đậm và có một đường gân ở giữa lá. Khi Lúa chín, lá của chúng cũng dần chuyển sang màu vàng.
- Hạt Lúa: Hạt Lúa có hình dạng dài và mảnh, có một lớp vỏ cứng bảo vệ. Mỗi hạt Lúa gồm có một lớp vỏ bên ngoài và một hạt giữa gọi là hạt gạo. Khi còn xanh, vỏ ngoài của hạt Lúa có màu xanh và chuyển dần sang vàng khi chín. Hạt Lúa mọc theo chùm, mỗi chùm gồm rất nhiều hạt tạo thành, khi chín sẽ rủ xuống.
Vòng đời của cây Lúa
Không giống nhiều loại cây nông nghiệp khác, vòng đời của cây Lúa chỉ kéo dài trong vòng từ 3 – 4 tháng, trải qua nhiều công đoạn gieo trồng khác nhau bắt đầu từ quá trình gieo hạt. Hạt Lúa được gieo vào mùa xuân hoặc mùa đông, tùy thuộc vào vùng địa lý nơi cây Lúa được trồng.
Sau khi hạt Lúa nảy mầm, cây Lúa tiếp tục phát triển và trở thành cây non. Sau giai đoạn cây non, cây Lúa phát triển thành cây trưởng thành và chín vàng. Sau khi cây Lúa chín, sẽ được thu hoạch và tiếp tục tiến hành vòng đời tiếp theo, bắt đầu lại từ gieo hạt Lúa.
Thời gian sinh trưởng của cây Lúa
Chu kỳ trưởng thành của cây Lúa kéo dài từ 60-150 ngày, tùy thuộc vào giai đoạn trưởng thành của giống Lúa và điều kiện môi trường. Trung bình người ta mất khoảng 3 tháng để trồng, chăm sóc và thu hoạch. Sau khi thu hoạch hạt Lúa sẽ được sơ chế, loại bỏ vỏ và tạo thành hạt gạo để sử dụng hàng ngày.
Cây Lúa thuộc nhóm thực vật nào?
Cây Lúa là loài thực vật nằm trong nhóm các loại cỏ đã thuần dưỡng, được trồng hàng năm cùng với một số cây lương thực khác. Về cơ bản, cây Lúa có thể tự phát triển, chỉ cần cung cấp đủ chất dinh dưỡng, độ ẩm cần thiết là chúng sẽ phát triển tươi tốt, khỏe mạnh.
Phân loại các giống Lúa
Hiện nay trên thế giới có nhiều giống Lúa khác nhau từ nhiều quốc gia, rất đa dạng về hình dáng, kích thước, chủng loại, năng suất. Và để dễ nhận biết các nhà khoa học đã phân loại chúng theo môi trường, thực vật học, theo nguồn gốc và các giống Lúa lai:
Theo môi trường canh tác
Dựa theo môi trường canh tác, cây Lúa được phân chia thành Lúa nước, Lúa đồi, Lúa rẫy hay Lúa nương. Trong đó Lúa nước là giống phổ biến hơn cả. Theo đó, đây là giống Lúa được trồng ở những vùng có độ ẩm cao, thường cần nhiều nước để giúp cây phát triển. Đối với Lúa đồi, việc yêu cầu về nguồn nước không quá khắt khe, phù hợp với những vùng đất khô cằn, vùng núi và có khả năng chịu hạn cực tốt.
Theo phân loại thực vật học
Khi phân loại theo thực vật học, cây Lúa thuộc họ Gramineae, tộc Oryzeae, chi Oryza và có khoảng 20 loài khác nhau. Tuy nhiên chỉ có hai loại là Lúa trồng còn lại là Lúa hoang, không dùng để trồng được. Trong đó Oryza sativa L là giống Lúa được trồng và chiếm diện tích lớn nhất trên toàn thế giới.
Theo nguồn gốc
Dựa theo nguồn gốc, cây Lúa được chia thành 5 loài khác nhau bao gồm: nhóm quần thể địa phương, nhóm quần thể lai, nhóm quần thể đột biến, nhóm quần thể tạo giống bằng công nghệ sinh học và các dòng bất dục đực. Mỗi nhóm đều sở hữu đặc điểm nổi bật và cho năng suất tương đối tốt.
Các giống Lúa lai, siêu năng suất
Bên cạnh các cách phân loại trên, cây Lúa còn được chia theo các giống Lúa lai, siêu năng suất. Trong đó có một số cái tên nổi bật như giống Lúa lai SL8H, Lúa lai F1 ly006, Lúa lai HYT100, HYT116, VL24, GS999,... Điểm chung của các giống Lúa này là cho năng suất và sản lượng cao, tăng cao hiệu quả kinh tế.
Giống lúa lai Khổng lồ ở Trung Quốc cao tới 2,2m
Lợi ích và vai trò của cây Lúa
Không thể phủ nhận cây Lúa là loài cây nông nghiệp có vai trò cực kỳ quan trọng trong cuộc sống, không chỉ cung cấp nguồn lương thực dồi dào mà còn góp phần lớn vào việc duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường.
Cung cấp lương thực
Một trong những lợi ích quan trọng nhất của cây Lúa là cung cấp nguồn thực phẩm dồi dào cho con người. Lúa là nguồn cung cấp tinh bột và protein cho phần lớn dân số thế giới. Ở các nước châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam, Thái Lan, Philippines và Indonesia, Lúa là cây trồng chủ lực và cung cấp lương thực cho đại bộ phận dân số.
Chế biến thành nhiều sản phẩm
Các sản phẩm từ Lúa như gạo, bánh phở, bún, xôi... là những món ăn không thể thiếu trong thực đơn hàng ngày của người dân. Hiện nay Lúa còn được tạo thành nhiều sản phẩm đóng gói và mang đi xuất khẩu, trở thành thương hiệu nổi tiếng trên thế giới.
Bảo vệ môi trường
Lúa còn có vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường. Cây Lúa còn hấp thụ và giảm lượng khí CO2 trong khí quyển, đồng thời giúp phát triển và bảo tồn hệ động và thực vật dưới lòng đất.
Vai trò kinh tế
Việc trồng Lúa và thu hoạch Lúa tạo ra nhiều việc làm cho người dân, từ công cuộc sản xuất đến công cuộc xử lý và tiêu thụ Lúa. Nền kinh tế một số quốc gia châu Á phụ thuộc lớn vào hoạt động liên quan đến Lúa, đặc biệt là xuất khẩu Lúa và các sản phẩm từ Lúa như gạo.
Đảm bảo An ninh lương thực
An ninh lương thực là vấn đề quan trọng cấp quốc gia được nhà nước luôn chú trọng và quan tâm hàng đầu. Việc đảm bảo sản lượng lúa gạo vần được duy trì cân bằng, làm chủ quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn nhanh và bền vững. Đó chính là bảo đảm chất lượng hạt gạo và thương hiệu sản phẩm để giữ vững an ninh lương thực trong mọi tình huống, giữ vững đơn hàng, giữ vững thị trường xuất khẩu.
Sản phẩm từ cây Lúa
Sản phẩm chính từ cây Lúa là hạt Lúa. Hạt Lúa có thể được sử dụng để sản xuất thành gạo, bột mì, bánh mì, bánh ngọt, bia, rượu và nhiều loại tinh bột khác. Gạo là sản phẩm chính từ Lúa, được sử dụng phổ biến làm thực phẩm, nấu thành cơm và dùng trong cuộc sống hàng ngày.
Vỏ của hạt Lúa sau khi xay xát còn được gọi là vỏ trấu, có nhiều công dụng khác nhau. Người ta dùng chúng để đun nấu, tạo thành tro trộn vào đất để tăng cường chất dinh dưỡng. Bên cạnh đó cũng được sử dụng để tạo thành các sản phẩm như bao bì, giấy, vải,...
Cám gạo được dùng làm nguồn thức ăn chăn nuôi chất lượng cao cho gia súc và gia cầm, đây là sản phẩm không nên bỏ qua nếu gia đình bạn đang nuôi các loài vật như lợn, bò, gà, vịt,... Ngoài ra ở một số vùng người ta còn dùng phần cám gạo này để rửa mặt, giúp mang lại hiệu quả làm đẹp da.
Rơm được dùng để đun nấu là chủ yếu ngoài ra còn được tận dụng làm thành phân bón hữu cơ, thức ăn cho gia súc như trâu, bò,... Bên cạnh đó cũng có thể sử dụng để bện thành chổi rơm hoặc các sản phẩm khác.
Giá trị kinh tế từ cây Lúa
Cây Lúa có giá trị kinh tế cao khi áp dụng các công nghệ và quy trình nông nghiệp hiệu quả, ở Việt Nam việc canh tác Lúa nước đã trở thành một trong những ngành mang lại lợi nhuận kinh tế lớn thông qua hoạt động xuất nhập khẩu lúa gạo. Việt Nam là một trong số những nước lớn nhất đầu tư và sản xuất Lúa gạo, luôn nằm trong top các quốc gia trên thế giới về sản lượng gạo và là nước xuất khẩu gạo hàng đầu.
Không chỉ mang lại thu nhập và đáp ứng nhu cầu tiêu dùng, cây Lúa cũng đóng góp cho ngành công nghiệp chế biến. Nhiều công ty chế biến gạo trên toàn quốc sử dụng Lúa để sản xuất gạo và các sản phẩm từ gạo như bột mì, bánh tráng và bánh phở. Đây là một nguồn thu lớn cho ngành công nghiệp và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.
Ngoài ra, cây Lúa còn có giá trị kinh tế khi bán các sản phẩm khác từ cây như cám, trấu và rơm. Phần cây còn lại sau thu hoạch có thể được sử dụng làm thức ăn chăn nuôi, bột giấy hoặc dùng làm phân bón hữu cơ cho đất nông nghiệp.
Kỹ thuật canh tác cây Lúa
Muốn cây Lúa cho năng suất cao và sản lượng lớn, bạn cần có kỹ thuật canh tác và chăm sóc phù hợp. Đối với mỗi giống lúa sẽ có khác biệt đôi chút về kỹ thuật chăm sóc và khả năng chịu sâu bệnh khác nhau. Dưới đây là một số phương pháp quan trọng giúp hỗ trợ việc canh tác hiệu quả:
- Gieo giống và chọn giống: Gieo giống cây Lúa đúng cách và chọn giống phù hợp là yếu tố quan trọng để đảm bảo năng suất cao. Cần chọn giống Lúa phù hợp với điều kiện khí hậu và môi trường địa phương, kháng bệnh tốt, mang lại năng suất cao.
- Chuẩn bị đất: Đất trồng Lúa cần đảm bảo có đủ chất dinh dưỡng, tơi xốp và màu mỡ, độ pH trung bình. Quan trọng nhất vẫn là không có sâu bệnh và bổ sung nhiều dưỡng chất, tạo điều kiện cho cây Lúa phát triển tốt nhất.
- Trồng Lúa: Hạt Lúa sau khi đem đi gieo tạo thành mạ sẽ được dùng để cấy, khi cấy Lúa chỉ dùng 2 – 3 cây mạ sau đó cắm xuống ruộng đất đã được cày bừa kỹ lưỡng. Trung bình mỗi khóm Lúa khi cấy xuống sẽ cách nhau 10 – 15cm, mỗi hàng cách nhau 15 – 20cm.
- Điều tiết nước: Nước là yếu tố quan trọng bậc nhất khi trồng Lúa, bạn phải đảm bảo có nguồn nước đầy đủ. Đối với Lúa nước, tuyệt đối không được để ruộng cạn khô, nếu không cây sẽ không cho năng suất và sản lượng tốt.
- Kiểm soát sâu bệnh: Sâu bệnh là một yếu tố gây tổn hại lớn cho cây Lúa. Kỹ thuật sử dụng thuốc trừ sâu là cần thiết để đảm bảo rằng cây Lúa được bảo vệ mà không gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người và môi trường.
- Bón phân: Bón phân đúng cách giúp cung cấp chất dinh dưỡng cần thiết cho cây Lúa. Quản lý phân bón phù hợp không chỉ tối ưu hóa năng suất mà còn đảm bảo chất lượng của Lúa không bị ảnh hưởng.
- Thu hoạch: Sau khi lúa chín sẽ được thu hoạch bằng phương pháp gặt lúa, tuốt lúa tươi, tách hạt lúa sau đó đem phơi khô và cuối cùng tạo ra hạt lúa khô tiêu chuẩn và đem bảo quản
Nên trồng giống Lúa nào đạt năng suất cao?
Tùy thuộc vào quy hoạch cũng như điều kiện tự nhiên, khí hậu của từng khu vực để lựa chọn giống Lúa phù hợp. Với những khu vực có khí hậu khô cạn, vùng núi cao có thể lựa chọn giống Lúa cạn. Ngược lại đối với những vùng đồng bằng, nguồn nước dồi dào thì lựa chọn tối ưu nhất là Lúa nước.
Nếu bạn muốn có năng suất và sản lượng cao có thể lựa chọn những giống Lúa lai, siêu năng suất hoặc theo khuyến nghị từ Trung tâm nông nghiệp địa phương khi đã có đề xuất chủ trường trồng giống lúa theo quy hoạch. Dưới đây là một số gợi ý cho bạn các giống Lúa lai siêu năng suất được trồng nhiều nhất hiện nay bao gồm Lúa CO-43, TP309, IR64, Lúa lai HYT100, HYT116, VL24, GS999,...
Trên đây là toàn bộ thông tin liên quan đến cây Lúa, cách trồng cũng như công dụng, lợi ích của chúng. Nếu bạn muốn biết thêm bất cứ thông tin nào về các giống cây, hoa khác, đừng quên cập nhật nhanh chóng, chi tiết và chính xác nhất tại Khu Vườn Xanh ngay nhé.
